مطالبه وجه چک مهلتها و مواعد قانونی چک برگشتی در قانون جدید چیست؟
چک یکی از اسناد پرکاربرد در معاملات و روابط مالی است؛ اما در صورتی که وجه چک در موعد مقرر پرداخت نشود، دارنده برای وصول آن باید با توجه به شرایط چک، اقدامات قانونی مناسب را انجام دهد.
یکی از موضوعات مهم در پروندههای مربوط به مطالبه وجه چک، شناخت مواعد قانونی است. در قوانین ایران، برای برخی اقدامات مربوط به چک مهلتهایی تعیین شده که بیتوجهی به آنها میتواند بر حقوق دارنده چک، بهویژه در برابر ظهرنویس یا از جهت امکان طرح شکایت کیفری، اثر بگذارد.
بنابراین، در مورد چک برگشتی باید میان موضوعاتی مانند مطالبه وجه چک، مراجعه به بانک، دریافت گواهی عدم پرداخت و شکایت کیفری چک تفاوت قائل شد.
مطالبه وجه چک چیست؟
مطالبه وجه چک به معنای اقدام دارنده برای دریافت مبلغ مندرج در چک از صادرکننده یا سایر مسئولان قانونی آن است.
در صورتی که موجودی حساب صادرکننده برای پرداخت چک کافی نباشد یا به هر علت قانونی وجه چک پرداخت نشود، بانک گواهی عدم پرداخت صادر میکند. دارنده با توجه به شرایط پرونده میتواند از روشهای قانونی مختلف برای وصول وجه چک استفاده کند.
انتخاب روش مناسب، به عواملی مانند نوع چک، علت عدم پرداخت، تاریخ چک، وضعیت انتقال آن و شرایط صادرکننده یا ظهرنویسان بستگی دارد.
مهلت مراجعه به بانک برای چک چه زمانی است؟
یکی از مقررات مهم در این زمینه، ماده ۳۱۵ قانون تجارت است.
بر اساس این ماده، اگر چک در همان مکانی که صادر شده باید پرداخت شود، دارنده باید ظرف ۱۵ روز از تاریخ صدور وجه آن را مطالبه کند.
اگر چک از یک نقطه ایران به نقطه دیگری صادر شده باشد، مهلت مقرر ۴۵ روز از تاریخ صدور چک است. قانون همچنین برای چکی که در خارج از ایران صادر شده و باید در ایران پرداخت شود، در ماده ۳۱۷ مهلت چهار ماه از تاریخ صدور را مقرر کرده است.
جدول مهم مواعد چک
وضعیت چک| مهلت مقرر
صدور و پرداخت چک در همان محل| ۱۵ روز
صدور چک از یک نقطه ایران و پرداخت در نقطه دیگر ایران| ۴۵ روز
صدور چک در خارج از ایران و پرداخت در ایران| ۴ ماه
نکته مهم: این مواعد را نباید بهصورت ساده «مهلت از بین رفتن اصل طلب» تلقی کرد. ماده ۳۱۵ قانون تجارت آثار مشخصی برای عدم مراجعه در این مواعد، بهخصوص در رابطه با ظهرنویس، پیشبینی کرده است.
اگر در مهلت ۱۵ یا ۴۵ روز به بانک مراجعه نکنیم چه میشود؟
مطابق ماده ۳۱۵ قانون تجارت، اگر دارنده در مواعد مقرر برای مطالبه وجه چک اقدام نکند، دعوای او علیه ظهرنویس مسموع نخواهد بود.
همچنین اگر وجه چک به علتی که مربوط به بانک محالعلیه است از بین برود، در شرایطی که قانون مقرر کرده، دعوای دارنده علیه صادرکننده نیز ممکن است با مشکل مواجه شود.
با این حال، این موضوع با این عبارت که «بعد از ۱۵ یا ۴۵ روز دیگر نمیتوان هیچ اقدامی برای مطالبه وجه چک انجام داد» متفاوت است.
در یک نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز تصریح شده است که دریافت گواهی عدم پرداخت خارج از مواعد ماده ۳۱۵، بهخودیخود حق طرح دعوا علیه صادرکننده را از بین نمیبرد؛ البته آثار حقوقی آن نسبت به ظهرنویس و نحوه مطالبه خسارت تأخیر تأدیه میتواند متفاوت باشد.
بنابراین، در صورت گذشت مهلتهای قانونی، بهتر است شرایط هر چک بهصورت جداگانه بررسی شود.
مهلت شکایت کیفری چک برگشتی چقدر است؟
مهلت شکایت کیفری چک با مهلت مطالبه حقوقی وجه چک متفاوت است.
مطابق ماده ۱۱ قانون صدور چک، دارنده چک برای اینکه حق شکایت کیفری خود را حفظ کند، باید:
1. ظرف شش ماه از تاریخ صدور چک برای وصول آن به بانک مراجعه کند؛
2. در صورت دریافت گواهی عدم پرداخت، ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت شکایت کیفری خود را مطرح کند.
در صورت رعایت نکردن این مواعد، حق شکایت کیفری مطابق ماده ۱۱ قانون صدور چک از بین میرود.
بنابراین نباید تصور کرد که «شش ماه» یک مهلت عمومی برای هر نوع مطالبه وجه چک است. این مهلت در ماده ۱۱ قانون صدور چک، مربوط به حق شکایت کیفری است.
آیا بعد از گذشت مهلت شکایت کیفری هنوز میتوان وجه چک را مطالبه کرد؟
از دست رفتن امکان شکایت کیفری، لزوماً به معنای از بین رفتن تمام راههای مطالبه وجه نیست.
در بسیاری از موارد، دارنده میتواند با توجه به شرایط چک و رابطه حقوقی میان طرفین، موضوع را از مسیر حقوقی یا سایر روشهای قانونی قابل اعمال پیگیری کند.
البته اینکه در یک پرونده مشخص کدام روش قابل استفاده است، به عواملی مانند تاریخ چک، نحوه انتقال، وجود یا عدم وجود گواهی عدم پرداخت، رابطه میان طرفین و سایر شرایط پرونده بستگی دارد.
به همین دلیل، قبل از اقدام بهتر است وضعیت چک و اسناد مرتبط با آن بررسی شود.
گواهی عدم پرداخت چک چه اهمیتی دارد؟
اگر بانک به هر علت قانونی از پرداخت وجه چک خودداری کند، دارنده میتواند گواهی عدم پرداخت دریافت کند.
گواهی عدم پرداخت یکی از اسناد مهم برای پیگیری قانونی چک برگشتی است و اطلاعاتی مانند مشخصات چک و علت عدم پرداخت را دربرمیگیرد.
بنابراین توصیه میشود در صورت عدم پرداخت چک، دارنده موضوع را به تعویق نیندازد و برای دریافت گواهی عدم پرداخت اقدام کند.
خسارت تأخیر تأدیه وجه چک از چه تاریخی محاسبه میشود؟
موضوع خسارت تأخیر تأدیه چک نیز از مسائل مهم پروندههای مطالبه وجه چک است.
راهنمای اقدام جهت چک برگشتی در تهران
بر اساس رأی وحدت رویه شماره ۸۱۲ مورخ ۱۴۰۰/۰۴/۰۱ هیأت عمومی دیوان عالی کشور، مبدأ محاسبه خسارت تأخیر تأدیه وجه چک، تاریخ چک اعلام شده است و محاسبه خسارت بر مبنای نرخ تورم از تاریخ چک تا زمان وصول انجام میشود. این رأی در موارد مشابه برای دادگاهها و سایر مراجع لازمالاتباع است.
بنابراین، در مطالبه وجه چک، موضوع خسارت تأخیر تأدیه نیز باید در کنار اصل مبلغ چک مورد توجه قرار گیرد.
برای وصول چک برگشتی چه اقداماتی میتوان انجام داد؟
بسته به شرایط پرونده، برای پیگیری چک برگشتی ممکن است روشهای قانونی مختلفی وجود داشته باشد؛ از جمله:
– مطالبه حقوقی وجه چک
– استفاده از ظرفیتهای قانونی اجرای چک در موارد قابل اعمال
– شکایت کیفری، در صورتی که شرایط قانونی آن وجود داشته باشد
– مطالبه خسارت تأخیر تأدیه
– مطالبه هزینههای قانونی و دادرسی در موارد قابل مطالبه
انتخاب مسیر مناسب، نیازمند بررسی دقیق شرایط هر پرونده است.
نکات مهم درباره مهلتهای چک
اگر چک شما برگشت خورده است، بهتر است این موارد را جدی بگیرید:
اول: تاریخ درجشده روی چک را بررسی کنید.
دوم: تاریخ مراجعه به بانک و تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت را مشخص کنید.
سوم: اگر چک از شخص دیگری به شما منتقل شده است، نحوه انتقال و وضعیت ظهرنویسی را بررسی کنید.
چهارم: مهلتهای مربوط به شکایت کیفری را با مهلتهای مربوط به اقدامات حقوقی اشتباه نگیرید.
پنجم: اگر مدت قابل توجهی از تاریخ چک گذشته است، پیش از هر اقدامی وضعیت حقوقی آن را بررسی کنید؛ زیرا گذشت زمان میتواند بر برخی حقوق و شیوههای اقدام اثر بگذارد.
جمعبندی
مطالبه وجه چک دارای جنبههای مختلف حقوقی و کیفری است و نمیتوان برای تمام چکهای برگشتی یک مهلت واحد در نظر گرفت.
مطابق ماده ۳۱۵ قانون تجارت، برای مراجعه و مطالبه وجه چک، بسته به محل صدور و پرداخت، مواعد ۱۵ و ۴۵ روزه پیشبینی شده است و ماده ۳۱۷ نیز درباره چک صادرشده در خارج از ایران که باید در ایران پرداخت شود، مهلت چهارماهه را مقرر کرده است.
از سوی دیگر، ماده ۱۱ قانون صدور چک برای حفظ امکان شکایت کیفری چک مواعد ششماهه تعیین کرده است.
همچنین در خصوص خسارت تأخیر تأدیه وجه چک، رأی وحدت رویه شماره ۸۱۲ هیأت عمومی دیوان عالی کشور، تاریخ چک را مبدأ محاسبه خسارت تأخیر تأدیه دانسته است.
بنابراین، در صورت برگشت خوردن چک، بررسی دقیق تاریخها و شرایط سند پیش از انتخاب مسیر قانونی اهمیت زیادی دارد.
پرسشهای متداول
آیا بعد از گذشت ۱۵ روز دیگر نمیتوان وجه چک را مطالبه کرد؟
خیر. مهلت ماده ۳۱۵ را نباید بهمعنای از بین رفتن خودکار اصل طلب دانست. این ماده آثار مشخصی بهویژه درباره مسئولیت ظهرنویس و شرایط خاص دعوا دارد.
خسارت تأخیر تأدیه چک از چه تاریخی محاسبه میشود؟
مهلت شکایت کیفری چک چقدر است؟
طبق ماده ۱۱ قانون صدور چک، دارنده باید ظرف شش ماه از تاریخ صدور چک برای وصول آن به بانک مراجعه کند و پس از دریافت گواهی عدم پرداخت نیز ظرف شش ماه شکایت کیفری را مطرح کند.
آیا بعد از از دست رفتن مهلت شکایت کیفری، امکان مطالبه وجه چک وجود دارد؟
از دست رفتن حق شکایت کیفری لزوماً به معنی از بین رفتن همه راههای مطالبه وجه نیست؛ اما مسیر مناسب به شرایط هر پرونده بستگی دارد.
خسارت تأخیر تأدیه چک از چه تاریخی محاسبه میشود؟