تفاوت فاکتور،سفته،چک قسمت 1
تفاوت فاکتور، برات، سفته و چک ثبت نشده؛ کدامیک برای مطالبه وجه مناسبتر است؟
در معاملات و روابط مالی، اسناد مختلفی برای اثبات بدهی و تعهد به پرداخت وجه مورد استفاده قرار میگیرند؛ از فاکتور و رسید عادی گرفته تا برات، سفته و چک. اگرچه ممکن است همه این اسناد در ظاهر برای اثبات یک طلب مورد استفاده قرار بگیرند، اما از نظر حقوقی تفاوتهای بسیار مهمی میان آنها وجود دارد.
نوع سندی که طلبکار در اختیار دارد، میتواند در نحوه طرح دعوا، اثبات طلب، مسئولیت امضاکنندگان، امکان استفاده از مزایای اسناد تجاری و حتی سرعت وصول طلب مؤثر باشد.
به همین دلیل، در این مقاله قصد داریم تفاوت فاکتور، برات، سفته و چک ثبتنشده در سامانه صیاد را بررسی کنیم و ببینیم در صورت عدم پرداخت وجه، دارنده هر یک از این اسناد چه اقداماتی میتواند انجام دهد.
فاکتور چیست و آیا فاکتور به تنهایی برای مطالبه وجه کافی است؟
فاکتور فروش در معاملات بسیار رایج است و معمولاً مشخص میکند چه کالایی، به چه مبلغی و در چه تاریخی فروخته شده است.
اما یک نکته مهم وجود دارد: فاکتور فروش به خودی خود یک سند تجاری مانند چک یا سفته محسوب نمیشود.
فاکتور میتواند یکی از دلایل اثبات وجود معامله و طلب باشد، اما اعتبار و ارزش اثباتی آن به شرایط تنظیم فاکتور، امضای خریدار، مهر شرکت، رسید تحویل کالا و سایر مدارک و قرائن موجود در پرونده بستگی دارد.
برای مثال، اگر فروشنده کالایی را به خریدار تحویل داده و فاکتور فروش نیز به امضای خریدار رسیده باشد، فاکتور میتواند در اثبات معامله و بدهی خریدار نقش مهمی داشته باشد.
در مقابل، اگر شخصی صرفاً یک فاکتور یکطرفه صادر کرده باشد و طرف مقابل آن را امضا نکرده یا مدارک دیگری برای اثبات معامله وجود نداشته باشد، وضعیت اثبات طلب میتواند متفاوت باشد.
بنابراین، فاکتور با چک و سفته از نظر حقوقی یکسان نیست و صرف وجود یک فاکتور لزوماً به معنای اثبات قطعی طلب نیست.
برات چیست؟
برات یکی از اسناد تجاری کلاسیک است که قانون تجارت مقررات مفصلی درباره آن پیشبینی کرده است.
مطابق ماده ۲۲۳ قانون تجارت، برات برای برخورداری از مقررات خاص براتی باید دارای شرایط مشخصی باشد؛ از جمله تاریخ، مبلغ، نام شخصی که باید وجه را پرداخت کند، تاریخ و محل پرداخت و نام شخصی که وجه برات باید به او پرداخت شود.
در برات معمولاً سه شخص مطرح هستند:
– براتدهنده
– براتگیر
– دارنده برات
یکی از ویژگیهای مهم اسناد تجاری، از جمله برات، مسئولیت خاص امضاکنندگان و امکان رجوع دارنده به مسئولان سند در شرایط قانونی است.
برای مثال، ماده ۲۴۹ قانون تجارت مسئولیت تضامنی براتدهنده، قبولکننده و ظهرنویسان را در برابر دارنده برات پیشبینی کرده است.
البته استفاده از مزایای خاص برات، منوط به رعایت تشریفات قانونی آن است و در صورت عدم رعایت برخی مواعد و تشریفات، ممکن است دارنده بخشی از امتیازات سند تجاری را از دست بدهد.
سفته چیست؟
سفته یا همان «فتهطلب» نیز یکی از اسناد تجاری است.
مطابق ماده ۳۰۷ قانون تجارت، سفته سندی است که به موجب آن امضاکننده تعهد میکند مبلغی را در موعد معین یا عندالمطالبه، در وجه شخص معین، حامل یا به حوالهکرد شخص مشخص پرداخت کند.
همچنین ماده ۳۰۸ قانون تجارت برای سفته شرایطی مانند امضا یا مهر، تاریخ، مبلغ، گیرنده وجه و تاریخ پرداخت را مقرر کرده است. ماده ۳۰۹ نیز بسیاری از مقررات مربوط به برات را در مورد سفته لازمالرعایه دانسته است.
بنابراین، برخلاف فاکتور، سفته یک سند تجاری است و در صورت رعایت شرایط قانونی میتواند مزایای اسناد تجاری را برای دارنده ایجاد کند.
اگر سفته واخواست نشود چه اتفاقی میافتد؟
یکی از نکات مهم درباره سفته، موضوع واخواست است.
اگر سفته در موعد مقرر پرداخت نشود، دارنده برای حفظ برخی از حقوق و مزایای تجاری خود باید در مهلت قانونی نسبت به واخواست آن اقدام کند.
مطابق ماده ۲۸۰ قانون تجارت، اعتراض عدم تأدیه برات باید ظرف ده روز از تاریخ وعده انجام شود و به موجب ماده ۳۰۹، مقررات مربوط به برات در موارد مقرر درباره سفته نیز اعمال میشود.
بنابراین، عدم واخواست سفته لزوماً به این معنا نیست که دیگر هیچ دعوایی نمیتوان مطرح کرد؛ اما ممکن است دارنده برخی از مزایای قانونی سند تجاری را از دست بدهد.
به همین دلیل، سفته واخواستشده و سفتهای که در موعد مقرر واخواست نشده، از نظر حقوقی وضعیت کاملاً یکسانی ندارند.
چک ثبت نشده در سامانه صیاد چیست؟
یکی از مهمترین مسائل جدید در دعاوی مربوط به اسناد مالی، موضوع چکهای صیادی ثبتنشده در سامانه صیاد است.
در چکهای مشمول مقررات جدید، ثبت اطلاعات چک در سامانه صیاد اهمیت اساسی دارد. مطابق تبصره یک ماده ۲۱ مکرر قانون صدور چک، اگر مالکیت چک در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، بانک مکلف است از پرداخت وجه آن خودداری کند و چنین چکی مشمول مقررات قانون صدور چک نخواهد بود.
اما آیا این یعنی دارنده چک ثبتنشده هیچ راهی برای مطالبه وجه ندارد؟
خیر.
بر اساس نظریات مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه، چک ثبتنشده در سامانه صیاد از شمول قانون صدور چک و مزایای سند تجاری خارج میشود و روابط طرفین تابع قواعد عمومی قانون مدنی خواهد بود. در نتیجه، دارنده میتواند برای مطالبه وجه آن از طریق دعوای حقوقی اقدام کند، اما ممکن است نتواند از تمام مزایایی که قانون برای یک چک ثبتشده پیشبینی کرده استفاده کند.
همچنین مطابق نظریه مشورتی جدیدتر اداره کل حقوقی قوه قضاییه به شماره ۷/۱۴۰۴/۳۰۹، چک ثبتنشده در سامانه صیاد ماهیت تجاری خود را از دست میدهد و انتقال آن نیز مشمول ظهرنویسی تجاری به معنای قانونی نخواهد بود؛ روابط طرفین در این وضعیت تابع قواعد عمومی قانون مدنی است.
تفاوت اصلی فاکتور، برات، سفته و چک ثبت نشده چیست؟
اگر بخواهیم موضوع را به صورت ساده بیان کنیم:
فاکتور:
اصولاً یک سند عادی و دلیل اثبات معامله و طلب است و اعتبار آن به شرایط و سایر ادله پرونده بستگی دارد.
برات:
یک سند تجاری است که قانون تجارت برای آن تشریفات و آثار خاصی پیشبینی کرده است.
سفته:
یک سند تجاری است و در صورت رعایت شرایط قانونی، دارنده میتواند از مزایای مقرر برای اسناد تجاری استفاده کند.
چک ثبت نشده در سامانه صیاد:
در خصوص چکهای مشمول قانون جدید، به دلیل عدم ثبت در سامانه صیاد از شمول قانون صدور چک خارج میشود و روابط طرفین، مطابق نظریات مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه، تابع قواعد عمومی قانون مدنی خواهد بود.
بنابراین، نمیتوان گفت صرف اینکه شخصی یک برگ چک، سفته یا فاکتور در اختیار دارد، تمام این اسناد از نظر حقوقی ارزش و آثار یکسانی دارند.
برای مطالبه وجه کدام سند بهتر است؟
پاسخ این سؤال به شرایط معامله و هدف طرفین بستگی دارد.
در معاملات، بهتر است علاوه بر تنظیم قرارداد، نحوه پرداخت وجه و تضمین اجرای تعهدات نیز به صورت دقیق مشخص شود.
برای مثال، در صورتی که بابت یک معامله چک دریافت میشود، باید وضعیت ثبت آن در سامانه صیاد نیز مورد توجه قرار گیرد.
اگر سفته دریافت میشود، باید شرایط قانونی آن رعایت شده و در صورت عدم پرداخت، مواعد مربوط به واخواست مورد توجه قرار گیرد.
در مورد فاکتور نیز بهتر است علاوه بر فاکتور، مدارکی مانند قرارداد، رسید تحویل کالا، رسید پرداختهای قبلی، مکاتبات و سایر اسناد مرتبط حفظ شود تا در صورت بروز اختلاف، اثبات رابطه قراردادی و میزان بدهی آسانتر باشد.
در واقع، قدرت یک پرونده مطالبه وجه فقط به نام سند وابسته نیست؛ بلکه مجموعه اسناد و مدارک و نحوه شکلگیری تعهد نیز اهمیت دارد.
آیا میتوان بابت این اسناد درخواست تأمین خواسته کرد؟
موضوع تأمین خواسته نیز از تفاوتهای مهم میان این اسناد است.
در خصوص اسناد تجاری واخواستشده، قانون آیین دادرسی مدنی در ماده ۱۰۸ مقررات خاصی را برای مواردی که دادگاه مکلف به پذیرش درخواست تأمین خواسته است پیشبینی کرده است.
بنابراین، وضعیت سند، نحوه تنظیم آن، واخواست شدن یا نشدن و رعایت مواعد قانونی میتواند در امکان استفاده از این مزیت مؤثر باشد.
در مورد فاکتور یا چک ثبتنشده صیادی که سند تجاری محسوب نمیشود، موضوع متفاوت است و درخواست تأمین خواسته باید بر اساس شرایط عمومی قانونی بررسی شود.
به همین دلیل، قبل از طرح دعوای مطالبه وجه، بررسی نوع سند و مزایای قابل استفاده از آن اهمیت زیادی دارد.
جمعبندی
فاکتور، برات، سفته و چک ثبتنشده در سامانه صیاد، از نظر حقوقی یکسان نیستند.
فاکتور معمولاً یک سند عادی برای اثبات معامله و طلب است و ارزش اثباتی آن به شرایط تنظیم و سایر مدارک بستگی دارد.
برات و سفته از اسناد تجاری هستند و قانون تجارت برای آنها شرایط و آثار خاصی در نظر گرفته است. در خصوص سفته، رعایت تشریفات مربوط به واخواست نیز اهمیت ویژهای دارد.
در مقابل، چکهای مشمول مقررات جدید که در سامانه صیاد ثبت نشدهاند، از شمول قانون صدور چک خارج بوده و مطابق نظریات مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه، روابط طرفین درباره آنها تابع قواعد عمومی قانون مدنی است.
بنابراین، اگر شخصی بابت معامله یا هر تعهد مالی، فاکتور، سفته، برات یا چک دریافت کرده و وجه آن در موعد مقرر پرداخت نشده است، قبل از طرح دعوا باید نوع سند، شرایط آن، نحوه صدور، وضعیت واخواست یا ثبت در سامانه صیاد و رابطه حقوقی پایه به دقت بررسی شود.
مشاوره تخصصی در دعاوی مطالبه وجه و اسناد تجاری
اینجانب محمدرضا مه، وکیل پایه یک دادگستری، در زمینه دعاوی مربوط به مطالبه وجه، چک، سفته، برات، اسناد عادی و اختلافات ناشی از معاملات فعالیت دارم.
در چنین پروندههایی، انتخاب روش صحیح اقدام حقوقی اهمیت زیادی دارد؛ چرا که بسته به نوع سند و شرایط پرونده، ممکن است مسیر طرح دعوا و ادله مورد نیاز متفاوت باشد.
در صورت وجود شرایط خاص، امکان پذیرش پرونده با توافق بر پرداخت حقالوکاله در پایان کار نیز وجود دارد و این موضوع پس از بررسی پرونده، میزان طلب، مستندات موجود و شرایط وصول، قابل توافق خواهد بود.
اگر درگیر پروندهای در زمینه چک ثبتنشده، سفته، برات، فاکتور، مطالبه وجه یا وصول مطالبات هستید، میتوانید برای بررسی شرایط پرونده و انتخاب مسیر مناسب با من در تماس باشید.